Mısır'da kediler neden kutsaldı? Bastet ve Kıbrıs
Mısır'da kediler neden kutsaldı sorusunun iki cevabı var. Kedi, tanrıça Bastet'in kutsal hayvanıydı, aynı zamanda tahıl ambarlarını kemirgenlerden koruyan bir ev hayvanıydı. Bu işi yapan kedi zamanla evi ve anneliği koruyan bir tanrıçanın biçimi oldu. Kediyle insanın dostluğu ise Mısır'dan daha eskiye, Kıbrıs'a uzanıyor.
Mısır'da kediler neden kutsaldı?
İzmir Bakırçay Üniversitesi'nden tarihçi Cemal Yılmaz'ın Sekhmet ve Bastet üzerine çalışmasına göre Bastet kaynaklarda ilk kez İkinci Hanedan döneminde, aslan biçimli bir tanrıça olarak görünür. Orta Krallık'tan itibaren giderek evcil bir kedi olarak tasvir edilir. Yılmaz bu değişimin, kedinin MÖ 2. binyılın ilk yarısından itibaren Mısır'da tahıl ambarlarını kemirgenlerden koruyan vazgeçilmez bir ev hayvanı haline gelmesiyle aynı döneme denk geldiğini yazıyor.
Dil de bu bağı güçlendirdi. Mısırcada kedi anlamına gelen miw ile anne anlamına gelen mwt sesleri birbirine benzer ve bu benzerlik dini metinlere bir söz oyunu olarak girdi. Bastet bu yüzden annelik, doğurganlık ve evin içini koruma işlevleriyle anılır. Onu yavru kedilerle birlikte gösteren heykelcikler de bu rolü yansıtır.
Bastet kimdir?
Bastet'in en önemli tapınağı ve inanç merkezi Nil Deltası'ndaki Bubastis kentiydi. Yılmaz'ın aktardığına göre Bubastis'teki en anıtsal yapı, MÖ 945-715 arasına tarihlenen XXII. Hanedan döneminde I. ve II. Osorkon'un granit ve kireçtaşından yaptırdığı Bastet Tapınağı'dır. Bastet tapınakta olduğu kadar evde de vardı. Çocuklu ailelerin çoğunun evinde duvara oyulmuş bir nişte yer alır, aile nişin önüne çiçek ve süt kapları bırakırdı.
Aynı çalışmaya göre Mısırlı ailelerin çoğu birden fazla kedi beslerdi, çünkü kediler fareleri ve yılanları evden uzak tutuyordu. Evin kedisi öldüğünde aile, sevdiği birini kaybetmiş gibi yas tutar ve kediyi mumyalayıp törenle gömerdi.
Kedi mumyaları neden yapılırdı?
Kedi mumyalarının iki ayrı hikâyesi var. Carnegie Doğa Tarihi Müzesi'ne göre ev kedileri bazen mumyalanıp sahipleriyle aynı mezara konurdu. Mısırlılar böylece kediyle sahibinin öteki dünyada da birlikte kalacağına inanıyordu.
İkinci hikâye adaklarla ilgili. Yılmaz'ın aktardığına göre Geç Dönem'de (MÖ 664-332) ve Ptolemaios çağında tapınaklar kutsal hayvanları özel olarak yetiştirip hacılara satıyordu. Hayvanlar adak için öldürülüp mumyalanıyor ve katakomplara bırakılıyordu. Bubastis'te Bastet tapınağının kuzeybatısında iki ayrı kedi mezarlığı var. Carnegie Müzesi de Bubastis'te çok sayıda kedi mumyası ve küçük kedi heykeli çıktığını belirtiyor.
Kediler ilk ne zaman evcilleşti?
Kedi ile insan arasındaki bağ Mısır'dan daha eski. National Geographic'in aktardığı ve Jean-Denis Vigne ile arkadaşlarının 2004'te Science dergisinde yayımladığı bulguya göre, Kıbrıs'taki Shillourokambos neolitik köyünde yaklaşık 9.500 yıllık bir mezarda bir insan ve bir kedi yan yana gömülüydü. İki iskelet arasında yalnız 40 santimetre vardı ve kedi öldüğünde tahminen sekiz aylıktı.
Bu bulgunun önemli bir ayrıntısı var. Kediler Kıbrıs'ın yerli hayvanı değil, yani adaya onları insanlar getirmiş olmalı. Bu da kedinin daha o dönemde insanın yanında yaşadığını gösteriyor.
Sık sorulan sorular
Mısır'da kedi öldürmenin cezası ne idi?
Yılmaz'ın aktardığına göre MÖ 5. yüzyılda Herodotos, kutsal bir hayvanı bile bile öldürmenin cezasının ölüm olduğunu kaydetmiş. Kaynaklar MÖ 59 dolaylarında kazayla bir kediyi öldüren birini, kralın araya girmesine rağmen öfkeli bir kalabalığın linç ettiğini de anlatıyor.
Mısırlılar kedilere tapıyor muydu?
Yılmaz'ın aktardığı görüşe göre Mısırlılar kutsal hayvanın kendisini tanrı saymazdı, onu tanrının görünür bir yüzü olarak görürdü. Yani Mısırlılar kediye değil, kedide görünen Bastet'e saygı gösteriyordu.
Kediyle insanın birlikteliği ne kadar eski?
Kıbrıs'taki Shillourokambos mezarı, kedinin en az 9.500 yıl önce insanla birlikte yaşadığını gösteriyor. Bu tarih, kedinin Mısır'da ev hayvanı ve kutsal hayvan olarak yerleşmesinden çok daha eski.
